به گزارش «اطلاعات آنلاین» ۷۲ سال پیش کودتای انگلیسی - آمریکایی ۳ روزه از ۲۵ مردادماه تا ۲۸ مردادماه سبب شد تا دولت قانونی و مردمی محمد مصدق ساقط و دولت سرلشکر زاهدی روی کار بیاید. پس از گذشت سی سال نوه روزولت اعتراف کرد که سازمان سیا این کودتا را سازمان دهی کرده بود.
روزنامه اطلاعات در تاریخ ۲۵ مردادماه ۱۳۳۲ درگزارشی به ماجرای این کودتای سه روز پرداخت و نوشت: یک ساعت و نیم بعد از نیمه شب گذشته چند نفر از افسران گارد شاهنشاهی با کمک عده ای سرباز مسلح به سرپرستی سرهنگ نصیری به منزل نخست وزیری رفته و به عنوان اینکه می خواهند نامه به او بدهند قصد اشغال خانه را داشتهاند. قبلا نیز این افراد در شمیران وزیر امور خارجه و راه و مهندس زیرکزاده را بازداشت کرده و قصد داشتند با در دست گرفتن مراکز حساس پایتخت یک کودتای نظامی علیه دولت انجام دهند ولی این توطئه قبل از حصول نتیجه فاش گردید و در نتیجه علاوه بر آنکه دستگیرگان آزاد شدند عاملین توطئه و همچنین عده دیگری که نسبت به آنها سوظن می رفت تحت تعقیب شهربانی و فرمانداری نظامی درآمدند و تحقیقات درباره طرح کنندگان توطئه و مجریان آن آغاز گردید. صبح امروز نیز از طرف دولت ابلاغیه ای درباره جریانات دیشب صادر گردید.
خبرنگار ما از جریان وقایع مربوط به حادثه کودتای دیشب اطلاعات مفصل و جالبی جمع آوری کردهاند که در زیر از نظر خوانندگان گرامی میگذرد:
در حدود نیمه شب یک کودتای نظامی در تهران به وقوع پیوست که در ساعت پنج صبح امروز بلا اثر گردید. نفرات نظامی مسلح وزیر امور خارجه و وزیر راه و مهندس زیرکزاده را در شمیران توقیف کردند و به سراغ رئیس ستاد ارتش رفتند ولی موفق به دستگیری او نشدند. سرهنگ نصیری رئیس گارد شاهنشاهی با چهار کامیون نظامی و دو جیپ و یک زره پوش به قصد اشغال خانه نخست وزیر رفت ولی محافظین خانه بلافاصله او را توقیف کردند. توطئه کنندگان ارتباط تلفنی بین چند نقطه را قطع کرده و تلفنخانه بازار را اشغال نمودند.
معاون ستاد ارتش را در باغشاه توقیف کردند و وی پس از رهائی به سعد آباد رفته و توقیف شدگان را که دوبار تغییر مکان داده شده بودند به منازلشان بازگردانید.
جریان کودتا ضمن اعلامیه دولت ساعت هفت صبح امروز به وسیله رادیو تهران به اطلاع عموم رسید. مهندس زیرکزاده جریان توقیف خود را به طور مشروح امروز صبح برای خبرنگاران نقل کرد. جلسه هیئت دولت صبح امروز به طور غیر رسمی با حضور نخست وزیر تشکیل شد و پس از مذاکراتی که به عمل آمد آقایان وزیر دادگستری و وزیر کشور از طرف دولت مامور مطالعه درباره طرز مجازات توطئه کنندگان انطباق عمل آنها با قوانین جاری گردیدند.
در همین حال، خبرگزاری آسوشتیدپرس نیز در خبری جداگانه نوشت که فرمان نخست وزیری سرلشکر زاهدی در تاریخ ۲۲ مرداد از طرف شاه صادر شده بود.
اطلاعات همچنین به نقل از رادیوی وقت نوشت: از ساعت یازده و نیم دیشب یک کودتای نظامی به وسیله افسران و افراد گارد شاهنشاهی به مرحله اجرا گذارده شد. بدین ترتیب که ابتدا از ساعت مذکور نفرات نظامی مسلح به شصت تیز و اسلحه دستی، وزیر امور خارجه و وزیر راه و مهندس زیرکزاده را در شمیران توقیف کردند و برای توقیف رئیس ستاد ارتش نیز به منزل ایشان مراجعه نمودند ولی چون تیمسار ریاحی در ستاد ارتش مشغول کار بود دستگیری ایشان موفق نشد. توطئه کنندگان قبل از توقیف اشخاص تلفن های منازل آنان را قطع کرده همچنین ارتباط تلفنی ستاد ارتش را با پادگان گارد شاهنشاهی باغشاه قطع و تلفن خانه بازار را به وسیله سرهنگ آزموده و همراهان مسلحش اشغال کرده بودند و معاون ستاد ارتش را که برای سرکشی به باغشاه رفته بود در همانجا توقیف نمودند.
در همین حال، دکتر محمد مصدق نیز انحلال دوره هفدهم مجلس شورای ملی را طی بیانیهای اعلام کرد. در این بیانیه آمده بود که بنا بر اراده ملت ایران که به وسیله مراجعه به آرا عمومی اظهار شده بدینوسیله انحلال دوره هفدهم مجلس شورای ملی اعلام می گردد. انتخابات دوره هفدهم به زودی انجام خواهد گرفت برطبق قانون اعلام خواهد شد.
از سوی دیگر، فراکسیونهای نهضت ملی و احزاب و اتحادیههای مختلف هم مردم را برای میتینگ ساعت پنج بعد ازظهر در میدان بهارستان فراخواندند.
به دنبال این اعلامیه حزب ایران، نیروی سوم، ملت ایران بر بنیاد پان ایرنیسم و جعیت آزادی مردم ایران و پان ایرانیست و کمیته محلی امیریه و قلعه وزیر و کمیته محلی خیابان ایران نیز اعلامیههائی انتشار یافت که ضمن آن از عموم برای حضور در این میتینگ دعوت شده بود. همچنین جامعه بازرگانان و اصناف و پیشه وران و هیئت مدیره اتحادیههای اصناف قهوه چی و میوه فروشان و سبزی فروشان تهارن نیز از عموم اهالی تهران دعوت کردند.
در تجمع روز پس از کودتا علیه دولت مصدق چه گذشت؟
روزنامه اطلاعات در تاریخ ۲۶ مردادماه نوشت که امروز در خیابانهای تهران تظاهراتی صورت گرفت که در نتیجه این تظاهرات عدهای مجروح و زخمی شدند و در و پنجره یکی از مغازههای خیابان لالهزار شکسته شد. جمعیت کثیری برای شکستن مجسمه شاه به پارک شهر رفتند. مجسمههای شاه در میدانهای شهر خراب و پائین کشیده شد. از ساعت هشت صبح امروز مثل روز گذشته دستجات در خیابانهای لالهزار استانبول فردوسی و نادری در حرکت بودند. ساعت سه بعداز ظهر جمعیت ضد استعمار هم با شعارهای مرگ بر کودتاچیان، ملت خواهان اعدام کودتاچیان است، پیروز باد ملت در میدان فردوسی اجتماع کردند و کم کم جمعیت آنها زیاد شد و در ساعت پنج بعدازظهر تمام میدان فردوسی مملو از جمعیت شد.
در روز ۲۶ مردادماه ۱۳۳۲ یکی از افسران، اطلاعات جدیدی از جریان کودتا و تفضیل دستگیری سرهنگ نصیری در دسترس خبرنگار ما گذاشت رئیس گارد محافظ شاه در رامسر به مجرد ورود به تهران توقیف شد. در رشت و بندر پهلوی هم از نصف شب حکومت نظامی برقرار گردید.
سرهنگ نصیری عامل کودتا پس از دستگیری گفت: دو دقیقه تاخیر سرهنگ خسرو پناه نقشه کودتا را برهم زد. عده ای از متهمین قتل افشار طوس با عاملین کودتا ارتباط داشته اند.
به مناسبت کودتای نظامی سرلشکر باتمانقلیچ، سرتیپ شیبانی، هیراد رئیس دفتر مخصوص شاه، سرهنگ کسرائی و چند افسر دیگر دیشب و امروز بازداشت شدند. دیشب منزل سرلشکر زاهدی بازرسی شد و فرماندار نظامی او را در طی اعلامیهای که منتشر کرده احضار کرده است. از منزل ارنست پرون یک چمدان کاغذ و اسناد به دست آمد یکساعت بعد امینی کفیل وزارت دربار آزاد شد. شب گذشته مأموران انتظامی منزل اغلب کسانی را که دستگیر شدهاند، تفتیش کردند.
شاید موضوع جالب این باشد که بدانیم محمدرضا پهلوی در آن روز چه میکرد؟ روزنامه اطلاعات نوشت که شاه و ملکه در مدت اقامت خود در عراق مهمان آن دولت هستند و در مهمانخانه دولت اقامت دارند. مدت توقف شاه و ملکه در بغداد و مقصد بعدی آنان هنوز معلوم نیست ولی یکی از خبرگزاریهای خارجی اطلاع داده است که از بغداد به اروپا مسافرت خواهند کرد.
موضوع عزیمت شاه به وسیله وزارت خارجه به سفارت ایران در بغداد اطلاع داده شد خبرنگار ما در بغداد امروز با تلفن جریان ورود شاه و ملکه را به بغداد گزارش داد. سه نفر برادران شاه در کاخها سلطنتی تحت نظر مقامات نظامی هستند.
روزنامه اطلاعات در تاریخ ۲۷ مردادماه در ادامه ماجرای کودتای ۲۸ مردادماه نوشت: سه طرح تشکیل شورای سلطنتی، تشکیل شورای موقت و رفراندوم برای تغییر رژیم سه روشی است که تا به حال برای تعیین وضع کشور مورد بررسی قرار گرفته است. در این زمان شاه و ملکه به اروپا حرکت کردند. انعکاس جریانات ایران در محافل ترکیه، واشنگتن و بغداد که به وسیله خبرگزاریها منتشر شده است. در ترکیه از عزیمت شاه ابراز نگرانی میشود. در لندن و واشنگتن گفته میشود اوضاع آینده ایران معلوم نیست چه خواهد شد.
ابوالقاسم امینی ضمن توضیحاتی که امروز درباره موضوع کودتا داد، اظهار داشت: دوبار نخست وزیر گفت بیگانگان میخواهند شاه را وادار به کودتا و انجام عملیاتی بر خلاف مصلحت کشور و خود بکنند شاه به قدری صحبت کودتا را ساده تلقی میکرد که من هرگز باور نمیکردم چنین علمی وقوع یابد اخیرا نخست وزیر پیشنهادهائی کرد که برای رفع سو تفاهم و همکاری مفسد و منطقی بود.
روزنامه اطلاعات همچنین در بخش دیگری از گزارش مربوط به کودتا نوشت: سفیر کبیر آمریکا دیروز به تهران مراجعت کرد. وی از هرگونه اظهار نظر نسبت به وقایع اخیر ایران خودداری کرد.
